Ngày 21 tháng 9 là Ngày Alzheimer Thế giới. Ngày này nhắc nhở chúng ta không chỉ về con số và sự thật, mà còn về sự quan tâm đến người cao tuổi xung quanh — hãy để ý thêm một lần « họ lại làm mất chìa khóa rồi à », và hỏi thêm một lần « dạo này trí nhớ của bác thế nào ».
Trước hết, hãy bác bỏ một quan niệm sai: “ai cũng sẽ thế khi về già” — thực ra, không
Nhiều người nghĩ rằng suy giảm trí nhớ và hay quên khi về già là bình thường, rằng “sự lú lẫn” chỉ là quy luật tự nhiên. Nhưng bệnh Alzheimer (AD) không phải là lão hóa bình thường; nó là một bệnh thoái hóa thần kinh của não. Bệnh dần làm chết và teo các tế bào thần kinh, cuối cùng ảnh hưởng đến trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng phán đoán và năng lực tự lập.
Theo Alzheimer's Disease International (ADI), cứ khoảng 3 giây lại có một ca sa sút trí tuệ mới trên toàn cầu, và Alzheimer là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 60%–70%. Tại Trung Quốc, số người từ 60 tuổi trở lên đang sống chung với bệnh Alzheimer đã vượt quá 10 triệu.
Quan trọng hơn, những thay đổi trong não do bệnh Alzheimer thường bắt đầu âm thầm từ 15–20 năm trước khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt. Đến khi gia đình nhận ra có điều bất ổn, bệnh có thể đã tiến triển từ rất lâu. Đó chính là lý do khiến « phát hiện sớm, can thiệp sớm » lại quan trọng đến thế.
Một điều cần nhớ: những vấn đề về trí nhớ lặp lại ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày cần được coi trọng.
Mười dấu hiệu: nhận diện “một kiểu hay quên khác”
Ranh giới giữa sự hay quên bình thường do tuổi tác và Alzheimer giai đoạn sớm không phải lúc nào cũng rõ ràng, nhưng có những khác biệt điển hình đáng biết:
| Lão hóa bình thường | Dấu hiệu Alzheimer sớm |
|---|---|
| Thỉnh thoảng quên một cái tên, nhưng nhớ lại sau đó | Hỏi lại cùng một câu hỏi nhiều lần, quên những việc vừa xảy ra |
| Thỉnh thoảng để mất vị trí chìa khóa | Để đồ vào những nơi kỳ lạ (chìa khóa trong tủ lạnh) |
| Thỉnh thoảng không tìm được từ cần nói | Thường mất nhịp câu chuyện, với biểu hiện bối rối |
| Quyết định chậm hơn một chút, nhưng vẫn hợp lý | Khả năng phán đoán suy giảm rõ rệt, dễ bị lừa gạt hơn |
| Thỉnh thoảng tính toán sai | Khó khăn trong việc xử lý tài chính quen thuộc và công việc hàng ngày |
Còn có một số dấu hiệu sớm khác đáng chú ý:
- Thay đổi tâm trạng và tính cách — trở nên nghi ngờ, thờ ơ, hay cáu gắt, hoặc mất hứng thú với điều từng thích.
- Mất định hướng không gian — lạc đường ngay cả ở nơi quen thuộc.
- Quản lý đồ đạc lộn xộn — để sai chỗ nhiều lần, không nhớ mình đã làm thế nào.
- Thu mình với xã hội — tránh giao tiếp vì sợ nói hoặc nhớ sai điều gì đó.
- Khó khăn khi hoàn thành việc hàng ngày — ví dụ, bỗng không thể nấu một món quen thuộc.
Nếu người thân lớn tuổi có một hoặc nhiều thay đổi rõ ràng nêu trên, hãy tìm kiếm đánh giá chuyên môn tại phòng khám trí nhớ hoặc khoa thần kinh càng sớm càng tốt, thay vì chỉ đơn giản cho rằng đó là do “già đi”.
Phòng ngừa khoa học: khoảng 40% nguy cơ sa sút trí tuệ có thể được trì hoãn hoặc giảm bớt
Báo cáo năm 2024 của Ủy ban Lancet nêu rằng khoảng 45% các ca sa sút trí tuệ trên thế giới có liên quan đến 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi, bao gồm:
- Trung niên: suy giảm thính lực, chấn thương sọ não, tăng huyết áp, uống nhiều rượu, béo phì.
- Tuổi già: hút thuốc, trầm cảm, cô lập xã hội, ít vận động, tiểu đường, ô nhiễm không khí.
- Suốt cuộc đời: trình độ học vấn thấp hơn.
Điều này có nghĩa là dù tuổi tác và gen không thể thay đổi, thì những điều chỉnh lối sống có tác động thực sự, dựa trên bằng chứng, trong việc giảm nguy cơ. Các bước cụ thể bạn có thể thực hiện:
- Giữ não bộ hoạt động — đọc sách, cờ vua, học kỹ năng mới (một nhạc cụ hoặc ngôn ngữ) và các trò chơi rèn luyện nhận thức đều xây dựng “dự trữ nhận thức”.
- Giữ cơ thể vận động — 150 phút mỗi tuần tập aerobic cường độ trung bình (đi bộ nhanh, bơi, thái cực quyền) được, theo hướng dẫn của WHO và nhiều nghiên cứu, gắn với sự suy giảm nhận thức chậm hơn.
- Bảo vệ sức khỏe tim mạch — cao huyết áp, tiểu đường và mỡ máu cao làm tăng nguy cơ mạch máu não; kiểm soát “ba chỉ số cao” bảo vệ não bộ.
- Bảo vệ thính lực và thị lực — mất thính lực làm giảm kích thích mà não nhận được và tăng gánh nặng nhận thức; các nghiên cứu cho thấy máy trợ thính có thể làm chậm đáng kể sự suy giảm nhận thức ở người nguy cơ cao.
- Duy trì kết nối xã hội — trò chuyện với gia đình bạn bè và tham gia hoạt động cộng đồng là điều đơn giản và hiệu quả.
- Duy trì nếp sinh hoạt đều đặn và ngủ đủ — khi ngủ, não đào thải chất thải chuyển hóa (bao gồm beta-amyloid, có liên quan đến Alzheimer); thiếu ngủ mãn tính làm tăng nguy cơ.
Sau khi có chẩn đoán, gia đình có thể làm gì
Khi đối mặt với chẩn đoán, nhiều gia đình trước tiên phản ứng bằng lo âu và bất lực, thậm chí vội vàng chạy theo những phương pháp chưa được kiểm chứng. Một vài gợi ý:
1. Bắt đầu can thiệp chuyên nghiệp, có hệ thống sớm.Bệnh Alzheimer chưa có thuốc chữa, nhưng can thiệp phối hợp — thuốc kết hợp tập phục hồi nhận thức kết hợp tập sinh hoạt hàng ngày — có thể làm chậm tiến triển và bảo tồn chất lượng sống và phẩm giá của bệnh nhân.
2. Việc điều chỉnh môi trường rất quan trọng.Đơn giản hóa nhà cửa, thêm nhãn nhắc nhở và cố định nơi để đồ có thể giảm đáng kể lo âu của bệnh nhân và nguy cơ tai nạn.
3. Người chăm sóc cũng cần được « chăm sóc ».Áp lực tâm lý và gánh nặng thể chất lên người chăm sóc bệnh nhân Alzheimer lâu dài là rất lớn. Đừng quên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn cho người chăm sóc và các dịch vụ nghỉ ngơi; hãy chăm sóc bản thân để chăm sóc tốt hơn cho người thân.
4. Đánh giá chuyên môn định kỳ, kèm điều chỉnh kế hoạch linh hoạt.Bệnh thay đổi, và kế hoạch phục hồi và chăm sóc cũng phải thích ứng — không phải “một kế hoạch cho tất cả”.
JianJia Rehabilitation tin rằng can thiệp khoa học có thể làm cho “sự hay quên” đến chậm hơn một chút, và mang lại cho bệnh nhân và gia đình thêm những khoảnh khắc chất lượng bên nhau.
Tài liệu tham khảo: báo cáo năm 2024 của Ủy ban Lancet về phòng ngừa, can thiệp và chăm sóc sa sút trí tuệ; tờ thông tin và hướng dẫn của WHO về hoạt động thể chất; World Alzheimer Report của Alzheimer's Disease International; và China Alzheimer's Disease Report 2024.